Η αφάνεια συνιστά αστική κατάσταση του φυσικού προσώπου , η οποία και προϋποθέτει προς παραγωγή τεκμηρίου θανάτου, την έκδοση δικαστικής απόφασης προκειμένου να επέλθει ρύθμιση των νομικών και βιοτικών σχέσεων του αφάντου( ΑΚ 39 επ.) , κατόπιν σχετικής αίτησης των κληρονόμων αυτού ή όσων προσώπων εξαρτούν δικαιώματα από το θάνατό του(πχ σύζυγος, δικαιούχος ασφαλιστικής αποζημίωσης κλπ), ενώπιον του Μονομελούς Πρωτοδικείου της τελευταίας κατοικίας ή διαμονής του αφάντου εκδικάζοντος με τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας κατά τα άρθρα 739 επ. ΚΠολΔ(, βλ. Γεωργιάδης Απ., Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, 3η έκδοση, Αθήνα – Κομοτηνή 2002, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, σελ. 120-123). Οι όροι που πρέπει να συντρέχουν για να καταστεί δυνατή η κήρυξη σε αφάνεια είναι , είτε να υπάρχει εξαφάνιση επί μακρό χρονικό διάστημα ενώ το φυσικό πρόσωπο ευρισκόταν σε κίνδυνο ζωής, είτε να απουσιάζει για μακρύ χρονικό διάστημα χωρίς ειδήσεις , ώστε ο θάνατος να καθίσταται με πιθανότητα προσεγγίζουσα τη βεβαιότητα αρκετά πιθανός. Σε κάθε περίπτωση πρέπει να έχει παρέλθει ικανός χρόνος, ήτοι ένα έτος από τον κίνδυνο ή επί παρατετεμένου κινδύνου – πχ πόλεμος- από το τελευταίο γεγονός ή τη στιγμή αυτού, άλλως πέντε έτη από την τελευταία είδηση.
Η διαπλαστική δικαστική απόφαση ισχύει έναντι όλων ως προς την απόδειξη θανάτου, ενώ παράγει έννομα αποτελέσματα και νόμιμο τεκμήριο θανάτου του εξαφανισθέντος σύμφωνα με το χρόνο που ορίζεται στην εν λόγω απόφαση , η οποία και φέρει αμετάκλητο χαρκατήρα με δυναότητα ανατροπής της σύμφωνα με την ΑΚ 46 περί άρσης της αφάνειας, με αίτηση έχοντος έννομο συμφέρον , ακόμη και του ίδιου του προσώπου που κηρύχθηκε σε αφάνεια, το οποίο εμφανίζεται, ωστόσο σε αυτή την περίπτωση δεν είναι δυνατή η άσκηση αναψηλάφισης ή αναίρεσης κατά της απόφασης με την οποία αίρεται η αφάνεια.
Το ΣΤΕ με την υπ’αριθμ. 953/2005 αμετάκλητη απόφασή του έκρινε επί των κοινωνικοασφαλιστικών δικαιωμάτων του αφάντου , και , συγκεκριμένα επί της σύνταξης λόγω θανάτου των δικαιοδόχων αυτού και του χρόνου έναρξης του δικαιώματος απονομής σύνταξης, καταλήγοντας ότι ο χρόνος έναρξής του είναι η πρώτη ημέρα του επόμενου μήνα κατά τον οποίο ο εξαφανισθείς κηρύσσεται σε αφάνεια με τελεσίδικη δικαστική απόφαση( ΕΔΚΑ, τόμος ΜΙ, 2008, σελ. 783), σύμφωνα με τον χρόνο που ορίζει η ανωτέρω απόφαση( εάν π.χ. η απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου ορίζει ως χρόνο αφάνειας την 10η Απριλίου 2020 η σύνταξη απονέμεται από 1η Μαΐου 2020), κι αυτό εύλογα και κατ’ αναλογία , καθώς ο θάνατος- κατάσταση με την οποία εξομοιούται οιωνεί η αφάνεια- ως ασφαλιστικός κίνδυνος γεννά δικαιώματα από την πρώτη του μήνα εκείνου που έπεται του γεγονότος του θανάτου.
Προς απόδειξη των δικαιωμάτων κοινωνικής ασφάλισης και , ιδίως συνταξιοδοτικών παροχών , που απορρέουν από τη κήρυξη προσώπου σε αφάνεια, οι δικαιούχοι αυτών πρέπει να αποδεικνύουν το εν λόγω γεγονός προσκομίζοντας τόσο την τελεσίδικη δικαστική απόφαση μετά πιστοποιητικού τελεσιδικίας περί μη άσκησης ενδίκων μέσων, ανάκλησης ή μεταρρύθμισης της δικαστικής απόφασης καθώς και δημοσίευσης στον τύπο περίληψης της τελεσίδικης απόφασης .
Τυχόν καταστατικές διατάξεις ταμείων ή φορέων κοινωνικής ασφάλισης που θέτουν περιορισμούς ως προς έναρξη καταβολής σύνταξης ( π.χ. καταβολή σύνταξης σε επιζώντα σύζυγο ή δικαιοδόχο μέλος από το χρόνο κήρυξης σε αφάνεια όπως προσδιορίζεται στην οικεία δικαστική απόφαση εφόσον το αίτημα για χορήγηση σύνταξης υποβληθεί εντός 6μήνου από την τελεσιδικία, άλλως η καταβολή σύνταξης δε μπορεί να ανατρέξει σε χρόνο πέραν του 6 μηνου από την υποβολή συνταξιοδοτικού αιτήματος) δε βρίσκουν έρεισμα σε περιπτώσεις αφάνειας σύμφωνα και με όσα έχουν γνωμοδοτηθεί για το ζήτημα αυτό από τις ανεξάρτητες διοικητικές αρχές( Πόρισμα Συνηγορου Πολίτη , ΕΔΚΑ τόμος ΜΣΤ’ , 2004, σ. 796 ).
