Οι διατάξεις των άρθρων 785-805 ΑΚ ρυθμίζουν τα θέματα της κοινωνίας ως εμπράγματου δικαιώματος ( δικαίωμα που ανήκει σε πλείονα πρόσωπα φυσικά ή νομικά) καθώς και ως ενοχικής σχέσης που δημιουργεί δικαιώματα και υποχρεώσεις μεταξύ των κοινωνών βάσει του νόμου.
Πρόκειται για μορφή εξωδικαιοπρακτικής ενοχής και νομικού γεγονότος που δημιουργεί ενοχικό δεσμό , αφού γενεσιουργός αιτία στην οποία θεμελιώνεται είναι όχι αυτή καθεαυτή η ενοχική σχέση που αναπτύσσεται, αλλά το γεγονός ότι πλείονα πρόσωπα έχουν από κοινού αποκλειστικό δικαίωμα επί πράγματος επί του οποίου υφίσταται κοινότητα συμφερόντων.
Εγείρονται αρκετά ζητήματα αναφορικά τόσο με την αυτοτέλεια και διαμόρφωση της νομικής θέσης των κοινωνών εντός ενός τάτοιου μορφώματος, όσο και με τους τρόπους διαχείρησης και διοίκησης του κοινού πράγματος προκειμένου να διασφαλιστεί η διατήρηση της οικονομικής αξίας του κοινού πράγματος με μία συνετή διοίκηση.
Και εάν στην περίπτωση της εταιρίας του Αστικού Κώδικα η κοινωνία δικαιωμάτων συνιστά σκοπό αυτής, προεξάροχντα ρόλο στην εταιρία διαδραματίζει ο εταιρικός σκοπός σε αντίθεση με την κοινωνία αστικού κώδικα στην οποία σκοπείται η διατήρηση της κοινωνίας και του εξ αυτής επιδιωκόμενου αποτελέσματος . Προσέτι, δε, στην εταιρία κυριαρχεί η δικαιοπρακτική βούληση των συμβαλλομένων μερών που αποτυπώνεται δια εγγράφου τύπου – ιδιωτικού ή δημοσίου- σε αντίθεση με την κοινωνία που είναι σύμφωνα με όσα ελέχθησαν εξωδικαιοπρακτική ενοχή εκ του νόμου καθερωμένη.
Παραθέτοντας κάποιες εκ των διατάξεων του ΑΚ περί κοινωνίας, ως ενώσεως προσώπων χωρίς νομική προσωπικότητα, αξίζει να αναφέρουμε τις κάτωθι:
ΑΚ 785 «Αν ένα δικαίωμα ανήκει σε περισσοτέρους από κοινού, εφόσον ο νόμος δεν ορίζει διαφορετικά, υπάρχει ανάμεσά τους κοινωνία κατ’ ιδανικά μέρη. Σε περίπτωση αμφιβολίας λογίζεται ότι τα μέρη είναι ίσα».
ΑΚ 787 «Κάθε κοινωνός έχει δικαίωμα να κάνει χρήση του κοινού αντικειμένου, εφόσον αυτή δεν εμποδίζει τη σύγχρηση των λοιπών».
Επομένως, σε περίπτωση αποκλειστικής χρήσης του κοινού πράγματος από έναν από τους κοινωνούς, δικαιούνται οι υπόλοιποι να απαιτήσουν απ’ αυτόν που έκανε αποκλειστική χρήση του κοινού ανάλογη προς το ποσοστό του δικαιώματός τους μερίδα από το όφελος που αυτός αποκόμισε ή εξοικονόμησε, όπως αυτό συνίσταται στην αξία της επιπλέον της ιδανικής του μερίδας χρήσης του κοινού. Το δικαίωμα αυτό διατηρείται ακόμη και αν δεν πρόβαλαν αξίωση σύγχρησης.
Ιδιαίτερη , πλην , όμως, άρρηκτα συνδεδεμένη με την κοινωνία, αποτελεί η κοινωνία κληρονόμων κατά ΑΚ 1884 επ. : «Αν οι κληρονόμοι είναι περισσότεροι, η κληρονομία γίνεται κοινή κατά το λόγο της μερίδας του καθενός. Αν δεν ορίζει διαφορετικά ο νόμος, στην κοινωνία μεταξύ των συγκληρονόμων εφαρμόζονται οι γενικές διατάξεις για την κοινωνία».
Σύμφωνα, δε, με την ΑΚ 1886 : «Κάθε συγκληρονόμος μπορεί να διαθέσει τη μερίδα του στην κληρονομία ή σε κάθε αντικείμενο της» .
Από τη συνδυαστική ερμηνεία και εφαρμογή των παρατιθέμενων διατάξεων προκύπτει ότι στην περίπτωση κατά την οποία στην κληρονομιαία περιουσία περιλαμβάνονται πράγματα- μεταξύ αυτών , δε, και ατομική επιχείρηση, τούτη ως σύνολο δικαιωμάτων, πραγμάτων, αΰλων αγαθών και καταστάσεων οργανωμένων υπό οικονομική ενότητα και σκοπό- το κάθε πράγμα καθίσταται κοινό κατά το λόγο της κληρονομικής μερίδας εκάστου κληρονόμου σύμφωνα με τις διατάξεις κληρονομικού δικαίου για την εξ αδιαθέτου διαδοχή ή την εκ διαθήκης εφόσον ο κοινωνός έχει αποβιώσει και διαθέτει με διάταξη τελευταίας βούλησης τα μερίδια των κοινωνών κατά συγκεκριμένο τρόπο. Η ελεύθερη διάθεση μερίδας κοινωνού- κληρονόμου ισοδυναμεί επί της ουσίας με αποχώρηση από την κοινωνία
Ιδιαίτερης σημασίας είναι εν προκειμένω η γνωμοδότηση ΝΣΚ 208/2004 περί της ομόφωνης συμφωνίας όλων των κοινωνών για τη συνέχιση της εν λόγω ενώσεως μετά το θάνατο του κληρονομούμενου ώστε να είναι δυνατή από φορολογικής και , περαιτέρω, νομικής απόψεως η συνέχιση του μορφώματος.
Κατά το σκεπτικό της ως άνω γνωμοδοτήσεως, « οι κληρονόμοι ατομικής επιχείρησης δύνανται να συναποφασίσουν την επαναλειτουργία της κοινής επιχείρησης με τη μορφή της κοινωνίας αστικού δικαίου η οποία καίτοι δεν κέκτηται νομική προσωπικότητα αναγνωρίζεται ως υποκείμενο φόρου εισοδήματος (αρθρ. 2 § 4 Ν.2238/94) και υποβάλλει στο όνομα της δήλωση φόρου εισοδήματος (αρθ.64 ν. 2238/94).
Για την επαναλειτουργία (αναβίωση) της επιχείρησης οι κοινωνοί οφείλουν να υποβάλλουν στην αρμόδια Δ.Ο.Υ. κοινή δήλωση ενάρξεως εργασιών από την οποία να προκύπτει η βούληση τους, όπως ασκήσουν στο όνομα της κοινωνίας κερδοσκοπική επιχείρηση η οποία προς τον σκοπό αυτό θα ενεργεί φορολογητέες πράξεις».
Κατά συνέπεια, με το θάνατο ενός φυσικού προσώπου – επιτηδευματία που τηρούσε ατομική εμπορική ατομική επιχείρηση, η τελευταία συγκατελέγεται στην κληρονομιαία περιουσία , οπότε και καθίσταται κοινό πράγμα αυτής για τους κληρονόμους αυτού κατά το λόγο της κληρονομικής μερίδας του- λόγου χάριν, εάν έχουμε σύζυγο και τέκνο , ωςκληρονόμους σε θάνατο χωρίς διαθήκη, τα ποσοστά στα οποία μετέχουν ως κοινωνοί είναι βάσει της εκ του νόμου διαδοχής ¼ και ¾ αντίστοιχα. Κατά τα λοιπά, η εν λόγω κοινωνία κληρονόμων δύναται να ρυθμίσει με ιδιωτικό έγγραφο τη συνέχισή της κατά τον τρόπο που επιθυμεί , αφού είναι εφικτό να διατεθεί η μερίδα του ενός κοιωνού υπέρ του άλλου, γεγονός,που όπως επισημάναμε ισοδυναμεί με αποχώρηση εξ αυτής και συνέχιση με τον ένα πλέον κοινωνό . Ωστόσο, η δήλωση βούλησης περί συνέχισης της ενώσεως είναι ουσιώδης και από φορολογικής πλευράς ώστε να φορολογείται η κοινωνία αστικού δικαίου ως αυτοτελές υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων .
